آیتالله العظمی سید موسی شبیری زنجانی، از عالمان برجسته حوزه علمیه قم، پس از دههها فعالیت علمی، آموزشی و پژوهشی، شامگاه ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ درگذشت. او در هشتم رمضان ۱۳۴۶ قمری، برابر با دهم اسفند ۱۳۰۶ شمسی، در خانوادهای روحانی و علمی چشم به جهان گشود. پدرش، آیتالله سید احمد زنجانی، از فقهای شناختهشده و عالمان پرهیزگار بود و تأثیر قابل توجهی بر شکلگیری شخصیت علمی و معنوی فرزندش داشت.
مسیر تحصیل و استادان برجسته
شبیری زنجانی تحصیلات حوزوی خود را از سالهای ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ قمری آغاز کرد و پس از گذراندن دوره سطح، در درس خارج استادان بزرگ حوزه حضور یافت. در میان استادان او، دو شخصیت بیش از دیگران در شکلگیری روش علمیاش نقش داشتند:
- آیتالله العظمی سید حسین بروجردی؛ که شبیری در درسهای فقه و اصول او شرکت کرد.
- آیتالله سید محمد داماد؛ که سالها در مباحث فقه و اصول از محضر او بهره برد.
او همچنین برای استفاده از دانش عالمان حوزه نجف، دو بار به این شهر سفر کرد و در درس استادانی همچون آیات سید عبدالهادی شیرازی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی حضور یافت.
ویژگیهای روش علمی
یکی از شاخصههای برجسته روش علمی آیتالله شبیری زنجانی، توجه همزمان به تحقیق، تتبع گسترده و مراجعه مستقیم به منابع اصلی بود. او در بررسی مسائل فقهی، به نقل دیدگاهها از منابع دست اول اهمیت میداد و تلاش میکرد همه احتمالات و آرای مطرحشده در یک مسئله را بررسی کند.
در روش او، بررسی دقیق احادیث جایگاه ویژهای داشت؛ از جمله:
- مطالعه کامل روایت و پرهیز از تقطیع احادیث؛
- بررسی اسناد و احوال راویان در موارد لازم؛
- مراجعه به نسخههای خطی معتبر برای تشخیص متن صحیح؛
- مقایسه روایتهای مشابه برای تشخیص وحدت یا تعدد آنها؛
- بهرهگیری از منابع تاریخی، رجالی، جغرافیایی و نرمافزارهای پژوهشی؛
- توجه به آرای فقهای پیشین و بررسی مبانی شکلگیری فتاوا.
بیش از نیم قرن تدریس فقه و اصول
آیتالله شبیری زنجانی بیش از پنجاه سال به تدریس خارج فقه و اصول اشتغال داشت. تدریس فقه را با «کتاب الحج» آغاز کرد و پس از آن مباحثی همچون اجاره، خمس، نکاح، صوم، اعتکاف و بیع را دنبال کرد. در سالهای پایانی، «کتاب البیع» را بر اساس «مکاسب» شیخ انصاری تدریس میکرد. در عین حال، اهتمام او به فقه بیشتر از اصول بود و مباحث اصولی مورد نیاز را در جریان بررسی مسائل فقهی مطرح میکرد.
میراث مکتوب و علمی
از آیتالله شبیری زنجانی آثار متعددی در حوزههای فقه، اصول، حدیث، رجال و درایه برجای مانده است. آثاری همچون «تحریر الجواهر»، «دروس حج»، «دروس اجاره»، «دروس خمس»، «دروس نکاح»، «دروس صوم»، «دروس بیع» و مجموعه «جرعهای از دریا» بخشی از میراث فقهی و علمی اوست. همچنین تحقیقات و تعلیقات گستردهای بر منابع حدیثی و رجالی، از جمله آثار مرتبط با رجال و اسناد روایات، از دیگر فعالیتهای پژوهشی او به شمار میرود.
تأکید بر اخلاق و تهذیب
در کنار مباحث تخصصی، توصیههای اخلاقی و تربیتی بخش مهمی از رهنمودهای او را تشکیل میداد. او اخلاص، تهذیب نفس، رفتار شایسته طلبه، توجه به مردم، کسب روزی حلال و حضور دین در متن زندگی را از اصول مهم رشد معنوی میدانست و بر این باور بود که رفتار یک طلبه باید بازتابدهنده آموزههای دینی باشد.
مجموع این ویژگیها، از آیتالله شبیری زنجانی چهرهای ساخت که میراث او تنها در مجموعه آثار فقهی و رجالی خلاصه نمیشود، بلکه روش دقیق پژوهش، توجه به منابع اصیل و پیوند دانش دینی با اخلاق و عمل نیز بخشی از میراث علمی او به شمار میآید.
