نخستین نشست از سلسله برنامه‌های تبلیغ‌پژوهی بصائر با محوریت «تحول مرجعیت دینی در محیط ارتباطی فناورانه» برگزار شد. حجت‌الاسلام احمد اولیایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در این نشست به بررسی عوامل فرهنگی، اجتماعی و فناورانه‌ای پرداخت که جایگاه مراجع دینی و شیوه ارتباط آنان با مردم را دگرگون کرده‌اند.
این برنامه به همت اداره کل مطالعات فرهنگی و تبلیغی معاونت فرهنگی و تبلیغی و رسانه‌های نوین دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم برگزار شد.
اولیایی با اشاره به نقش گروه‌های مرجع در شکل‌گیری باورها و تصمیم‌های اجتماعی، اظهار کرد که جایگاه خانواده، معلمان و روحانیون در طول تاریخ ثابت نمانده است. به گفته او، شناخت این تغییرات برای تدوین راهبردهای مؤثر در حوزه تبلیغ و ارتباط دین با جامعه ضرورت دارد.
عوامل فرهنگی و اجتماعی تغییر مرجعیت
این پژوهشگر، کاهش پذیرش روایت‌های کلان و افزایش تمایل افراد به دستیابی مستقل به پاسخ پرسش‌هایشان را از عوامل مهم تحول مرجعیت دانست. وی تأکید کرد که برخورداری از دانش دینی به‌تنهایی برای ایجاد اعتبار اجتماعی کافی نیست و باید تغییرات فرهنگی و نیازهای نسل جدید را نیز در نظر گرفت.
از دیگر عوامل مؤثر در این زمینه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- کاهش عمق روابط اجتماعی در کنار افزایش تعداد ارتباطات.
- گسترش فردگرایی و کاهش مراجعه مستقیم به افراد صاحب‌نظر.
- افزایش حجم اطلاعات در شبکه‌های اجتماعی و شکل‌گیری تصور بی‌نیازی از پرسشگری.
- تغییر انتظارات مخاطبان و تمایل به دریافت پاسخ‌های متناسب با شرایط فردی.
اولیایی سرعت بالای ارتباطات و اهمیت قالب‌های رسانه‌ای را از ویژگی‌های محیط فناورانه برشمرد. به گفته او، در فضای مجازی گاهی پاسخ سریع و محتوای جذاب بیش از تحلیل عمیق مورد توجه قرار می‌گیرد.
در چنین شرایطی، اعتبار افراد دیگر تنها بر پایه دانش و وابستگی به نهادهای دینی شکل نمی‌گیرد؛ بلکه میزان بازدید، دیده‌شدن و تسلط بر سازوکارهای پلتفرم‌ها نیز در جلب اعتماد مخاطبان نقش دارد.
وی همچنین دسترسی گسترده به منابع دینی را عاملی برای کاهش تمرکز مرجعیت در نهادهای سنتی دانست. این تحول می‌تواند به شکل‌گیری مراجع متعدد و متغیر در فضای مجازی منجر شود.
به باور این عضو هیئت علمی، افراد امروز برای یافتن پاسخ پرسش‌های دینی خود، علاوه بر مراجعه به روحانیون، از موتورهای جست‌وجو، گروه‌های اجتماعی و ابزارهای هوش مصنوعی استفاده می‌کنند.
او در پایان بر ضرورت توجه به این تغییرات تأکید کرد و گفت که شناخت دقیق محیط ارتباطی جدید، پیش‌شرط تدوین سیاست‌های مناسب برای تقویت مرجعیت دینی است. همچنین، پاسخ‌گویی متناسب با شرایط زندگی و نیازهای متنوع مخاطبان می‌تواند به حفظ ارتباط مؤثر میان نهادهای دینی و جامعه کمک کند.
